Wpływ różnych metod biotechnicznych ograniczających populację Varroa destructor na produkcyjność rodzin pszczelich i kondycję matek pszczelich

 

Dr hab. Beata Bąk, prof. UWM, mgr Jakub Wilk, dr inż. Maciej Siuda, mgr inż. Paulina Skorynko, mgr Tomasz Jungnikel, mgr inż. Jakub Słomiński

Katedra Drobiarstwa i Pszczelnictwa,

Wydział Bioinżynierii Zwierząt

Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

 

Warroza nie jest już problemem, który można sprowadzić do pytania o wybór jednego preparatu przeciwwarrozowego. Roztocz Varroa destructor dla swojego rozwoju wykorzystuje biologię rodziny pszczelej: rozmnaża się w czerwiu zasklepionym, osłabia rozwijające się pszczoły i przenosi wirusy. Dlatego coraz większe znaczenie mają metody biotechniczne, czyli takie zabiegi pasieczne, które ograniczają możliwość rozmnażania pasożyta przez czasowe przerwanie lub ograniczenie czerwienia (Słomiński i Bąk, 2026).

 

Dlaczego przerywanie czerwienia ma sens biologiczny?

Przegląd badań nad metodami biotechnicznymi wskazuje, że najskuteczniejsze strategie walki z pasożytem V. destructor to te, które prowadzą do czasowego stanu bezczerwiowego albo przynajmniej do silnego ograniczenia powierzchni czerwiu dostępnej dla pasożyta. Roztocz rozmnaża się w czerwiu zasklepionym, dlatego odebranie mu tego miejsca rozrodu hamuje wzrost populacji. Literatura naukowa podkreśla równocześnie, że same metody biotechniczne nie powinny być traktowane jako jedyny element ochrony rodzin przed tym groźnym pasożytem. Najlepsze rezultaty uzyskuje się zwykle wtedy, gdy przerwę w czerwieniu łączy się z monitoringiem populacji roztocza i w razie potrzeby, z zabiegiem przeciwroztoczowym wykonanym w momencie, gdy większość pasożytów znajduje się na pszczołach dorosłych.

Z punktu widzenia praktyki pasiecznej ważne jest również to, że przerywanie czerwienia może zastępować pewne prozdrowotne skutki naturalnej rójki, ale bez utraty kontroli nad rodziną. W nowoczesnej gospodarce pasiecznej nie chodzi zatem wyłącznie o „leczenie warrozy”, lecz o takie zarządzanie rodzinami pszczelimi i matkami, aby ograniczyć warunki sprzyjające rozmnażaniu pasożyta.

 

 

Jak zorganizowano doświadczenie?

Doświadczenie przeprowadzono w Katedrze Drobiarstwa i Pszczelnictwa w Olsztynie (Wydział Bioinżynierii Zwierząt, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie) od kwietnia do maja 2026 r. 66 rodzin pszczelich podzielono na sześć grup. Pięć z nich obejmowało różne sposoby ograniczenia lub przerwania czerwienia, a szósta to grupa kontrolna (tab. 1). W czasie doświadczenia wykonywano powtarzalne pomiary terenowe: ocenę siły rodzin, powierzchni czerwiu, osypu roztoczy na wkładkach dennicowych, występowania mateczników i problemów z matkami, a na końcu odważono miód pozyskany z każdej rodziny (tab. 2).

 

Tabela 1. Porównywane warianty ograniczania czerwienia.

 

Tabela 2. Najważniejsze informacje o doświadczeniu.

 

Miód: najlepsze wyniki nie zawsze oznaczają najłatwiejszą metodę

Najwyższą średnią produkcję miodu uzyskano w grupach M i I. Wariant z usunięciem matki i późniejszym poddaniem matecznika dał średnio 13,47 kg miodu na rodzinę, a izolacja na jednym plastrze 13,44 kg. Najniższy wynik uzyskała grupa F, w której zabierano matkę do odkładu i stosowano feromon matki pszczelej. Ten wariant osiągnął średnio 8,15 kg na rodzinę, mimo że jego siła wyjściowa nie była najniższa.

Tabela 3. Produkcja miodu na tle wyjściowej siły rodzin.

Dane pokazują, że sama średnia ilość miodu nie wystarcza do oceny metody. Trzeba ją zestawić z potencjałem produkcyjnym rodzin, zwłaszcza z liczbą uliczek i ilością czerwiu na początku doświadczenia. Grupa F miała przeciętną siłę startową zbliżoną do grup C, M i S, ale uzyskała najniższą wydajność względną: 0,62 kg miodu na jedną uliczkę. To sugeruje, że niższy wynik nie był prostym skutkiem słabszego startu rodzin, lecz mógł wiązać się z samą techniką zabiegu, zaburzeniem organizacji rodziny, niezbadanym wpływem syntetycznego feromonu na zachowanie robotnic, albo większą liczbą problemów z matkami.

Siła rodziny silnie wpływała na zbiór miodu

W całym doświadczeniu liczba uliczek 05.05.2026 była silnie dodatnio skorelowana z produkcją miodu. Innymi słowy: rodziny silniejsze na początku doświadczenia zwykle przynosiły więcej miodu. Wykres poniżej pokazuje tę zależność oraz różnice między pasieczyskami. Szczególnie widoczna jest wyższa produkcyjność pasieki R oraz niższa produkcyjność pasieki W (ryc. 1, tab. 4).

Rycina 1. Zależność między liczbą obsiadanych uliczek 5.05.2026, a produkcją miodu. Punkty oznaczają wyniki z poszczególnych rodzin; linia pokazuje ogólny trend w całym doświadczeniu.

Tabela 4. Korelacje między siłą wyjściową rodzin a produkcją miodu.

 

 

 

Warroza: skuteczność przeciwwarrozowa liczona na podstawie osypów pasożyta na wkładki

Głównym założonym celem prowadzonych w doświadczeniu zabiegów było ograniczenie, a nawet zredukowanie do zera populacji roztoczy w rodzinach pszczelich. Na potrzeby sprawdzenia skuteczności przeciwwarrozowej tych zabiegów we wszystkich rodzinach pszczelich zaaplikowano preparat Varromed. Na podstawie osypów pasożyta V. destructor na wkładkach dennicowych obliczono skuteczność przeciwwarrozową według wzoru: suma osypu przed leczeniem / (suma osypu przed leczeniem + suma osypu po leczeniu) × 100% (Tab. 5).

Tabela 5. Skuteczność przeciwwarrozowa wyliczona na podstawie osypów na wkładkach dennicowych. Grupa K jest punktem odniesienia, nie metodą biotechniczną.

 

Ryc. 2. Skuteczność przeciwwarrozowa w poszczególnych grupach, obliczona na podstawie oypu V. destructor na wkładki

Najwyższą skutecznością przeciwwarrozową uzyskała grupa M, czyli wariant z usunięciem matki i późniejszym poddaniem matecznika: 67,3%. Na drugim miejscu znalazła się grupa I, czyli izolacja matki na jednym plastrze-pułapce: 47,5%. Najsłabszy wynik uzyskała grupa F: 27,8% (Ryc. 2). Jest to zgodne z obserwacją, że w tej grupie wystąpił duży osyp po leczeniu. Osyp po leczeniu pokazuje pulę roztoczy, która pozostała po zastosowanych zabiegach biotechnicznych.

Matki i czerw: cena organizacyjna zastosowanych metod

Zastosowanie poszczególnych metod biotechnicznych w pasiekach powodowały też utratę matek w rodzinach pszczelich oraz w większości rodzin pojawiały się mateczniki. To pokazuje, że zastosowanie takich zabiegów wymaga dobrej organizacji pracy i pełnej kontroli sytuacji w rodzinach pszczelich. Zmniejszenie powierzchni czerwiu w grupach doświadczalnych potwierdziło, że zabiegi rzeczywiście ingerowały w cykl rozwojowy rodzin pszczelich. W grupie kontrolnej powierzchnia czerwiu zwiększyła się (tab. 6).

Tabela 6. Problemy z matkami i dynamika czerwienia.

 

Co z tego wynika dla pszczelarza?

Najbardziej obiecujące praktycznie okazały się warianty M i I. Łączyły one z wysoką produkcję miodu z korzystniejszym wynikiem skuteczności przeciwwarrozowej. Wariant M można włączyć w planową wymianę matek, natomiast wariant I może być atrakcyjny tam, gdzie pszczelarz chce ograniczyć czerwienie i jednocześnie wykorzystać plaster jako miejsce koncentracji pasożyta, wykorzystując go zarazem np. do produkcji nowego odkładu, chociaż dyskusyjną sprawą zostaje tu jakość robotnic wygryzających się z takiego plastra.

Wariant F wymaga największej ostrożności. W doświadczeniu był związany z najniższą produkcją miodu, największym osypem po leczeniu oraz większą liczbą problemów z matkami. Nie przekreśla to metody, ale wskazuje, że przed szerszym zastosowaniem wymaga ona dopracowania technicznego i powtórzenia w kolejnych sezonach. Rodzi zarazem pytania. Dlaczego skuteczność przeciwwarozowa była najniższa? Dlaczego zebrano mniejszą ilość miodu z rodzin o podobnej sile jak w innych grupach?

Wniosek końcowy jest zgodny z literaturą naukową: metody biotechniczne mogą być ważnym elementem gospodarki pasiecznej wspierającym kontrole nad populacją V. destructor. Powinny być łączone z monitoringiem osypu, oceną siły rodzin, oceną czerwienia i kondycji matek i decyzją o ewentualnym zabiegu leczniczym preparatem przeciwwarrozowym w najbardziej dogodnym momencie biologicznym.

 

 

Tabela 7. Najważniejsze wnioski dla gospodarki pasiecznej.

 

Źródło literaturowe:

Słomiński J., Bąk B. 2026. Review of Biotechnical, Biological, and Chemical Methods in the Fight Against Varroa Mites, Including Their Effectiveness and Impact on the Economic Performance of Apiaries. Applied Sciences 16, 5026.

Źródło finansowania:

Badania zostały sfinansowane przez ARiMR w ramach interwencji I.6.6 „Interwencja w sektorze pszczelarskim –wsparcie naukowo-badawcze” realizowanej w roku pszczelarskim 2026.