KNGP-pedia

Polityka miejska 

Transport

Wpuszczeni w korek (1996)

Olsztyn-rozwój przestrzenny miasta 1900-2010

   UM Olsztyn 2010

1. Analiza czasowa i przestrzenna rozwoju miasta od 1900 do 2010 roku.
2. Wskazanie kierunków przestrzenno - geograficznych rozwoju miasta ze wskazaniem funkcji planistycznych.
3. Analiza porównawcza studium studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego i planami szczegółowymi.

    Analiza czasowa i przestrzenna rozwoju miasta

    Pierwszą mapą jaką przestudiowano była mapa miasta Olsztyna z lat międzywojennych. Jest to mapa topograficzna w skali ok. 1:11000, w języku niemieckim. Olsztyn zajmował wtedy ok. 32 km². W granicach administracyjnych, niemieckiego wówczas miasta, znajdowały się m.in. Las Miejski (Stadtforst), Jezioro Krzywe (Okull See) i Jezioro Długie (Lang See). Wody na mapie zaznaczono kolorem jasnoniebieskim, natomiast zieleń kolorem zielonym. W latach 1921-1932 na skutek ruchu budowlanego, obszar zwartej zabudowy w Olsztynie wydatnie się rozszerzył. W owych latach zabudowę chaotyczną i nieuporządkowaną poddano znacznym zmianom zgodnie z założeniami urbanistycznymi ustalanymi w pracowniach architektów miejskich. Ruch budowlany wzrósł gwałtownie po roku 1933. Budowano wtedy tak dużo, że liczby oddawanych corocznie do użytku mieszkań stanowiły rekord w dotychczasowych dziejach Olsztyna. W tym czasie zostały zabudowane ulice w centrum i na Zatorzu m.in. obecne ulice Kościuszki, Wojska Polskiego, Okrzei, Wyspiańskiego, Głowackiego, czy Emilii Plater. Pod koniec XIX wieku do Olsztyna doprowadzono kolej. Wiązało się to z wieloma potężnymi inwestycjami      w  mieści, jak chociażby budowa wiaduktów kolejowych na rzecze Łynie w pobliży zamku. Miasto zaczęło rozwijać się w kierunku dworca, położonego wówczas na obrzeżach. Z Olsztyna, na początku XX wieku, odchodziły linie kolejowe w sześciu kierunkach: do Iławy, Korsz, Morąga, Ornety, Szczytna i Działdowa. Tory kolejowe zaznaczono na mapie kolorem brązowym. Wskutek znacznego powiększania się obszaru zabudowy, powstał w Olsztynie problem komunikacji miejskiej. Rozwiązano go poprzez uruchomienie linii tramwajów elektrycznych. Pierwszy tramwaj przejechał ulicami Olsztyna 15 grudnia 1907 roku. Na ulicach pojawiły się pierwsze samochody. Główne szlaki komunikacyjne miasta stanowiły drogi wylotowe z miasta wraz z ciągami ulic w centrum. Drogi zaznaczono kolorem żółtym.

    Tuż przed wybuchem II wojny światowej Olsztyn liczył ok. 50 tys. mieszkańców     i zajmował powierzchnię ponad 35 km². Okrutna wojna miała wielki wpływ na dalszy rozwój miasta. Liczba mieszkańców po wojnie spadła aż do 11 tys. Doszło także do poważnych zniszczeń, tak w budynkach, jak i w urządzeniach komunalnych i  komunikacji. Zniszczenie objęło ponad 40 % zabudowy miejskiej. Olsztyn został niemalże całkowicie złupiony i spalony tuż po wojnie, a najbardziej ucierpiało na tym Stare Miasto. Między nowym a starym ratuszem leżała wielka dzielnica gruzów i rumowisk. Wiosną 1945 roku okaleczone i wyludniałe miasto wracało powoli do życia, w nowych warunkach społeczno-gospodarczych, przyjmując funkcję miasta wojewódzkiego. Działalność inwestycyjna pierwszych lat po wojnie, przejawiała się głównie w odbudowie obiektów użyteczności publicznej, niezbędnych do normalnego funkcjonowania miasta. Uruchomiono wodociągi i kanalizację, miasto otrzymało energię elektryczną i gaz, otwarto trzy szkoły podstawowe, gimnazjum i liceum, ośrodek zdrowia, szkołę muzyczną, teatr, drukarnię i muzeum. Odbudowa miasta trwała długo. W pierwszych latach wyburzano ruiny grożące zawaleniem i usuwano gruz z ulic, chodników i podwórek. Potem przystępowano do rozbiórki ruin, odbudowy mniej zniszczonych gmachów i zastępowaniu luk w zabudowie placami lub trawnikami.

Pierwszą analizowaną mapą, z okresu powojennego, jest mapa z 1961 roku. Zaznaczono na niej te same elementy co na poprzedniej mapie, a dodatkowo kolorem pomarańczowym oznaczono zwartą zabudowę, natomiast na fioletowo tereny przemysłowo-składowe. Powierzchnia miasta w 1960 roku, nieznacznie wzrosła, w porównaniu ze stanem sprzed wojny, i wynosiła 41 km². Liczba mieszkańców wzrastała jednak w bardzo szybkim tempie. Pod koniec lat 60-tych Olsztyn osiągnął 70 tys. W tym czasie Olsztyn dysponował w swych budynkach mniej więcej, taką sama powierzchnią mieszkalną, biurową i handlową, co przed wojną. W przeciągu półwiecza Olsztyn powiększył liczbę swych mieszkańców przeszło trzykrotnie. Wiązało się to ze znacznym wzrostem obszaru zwartej zabudowy. Tak powstał spójny organizm miejski. Jednak szybko postępujący rozwój miasta, stworzył szereg problemów natury gospodarczej i technicznej. Komunikacja utrzymująca łączność centrum z peryferyjnymi dzielnicami absolutnie nie wystarczała. W 1965 roku zlikwidowano tramwaje, a sześć lat później również trolejbusy, wprowadzając w całym mieście jednolitą komunikacje autobusową. Dzięki budowie nowych osiedli mieszkaniowych, będących jednocześnie dzielnicami miasta, i złączeniu ich sprawna komunikacją miejską, stworzono z Olsztyna dobrze funkcjonujący organizm urbanistyczny. Przedwojenne śródmieście składało się ze Starego Miasta i siatki ulic łączących je z dworcem kolejowym. Takie śródmieście wystarczało na potrzeby miasta liczącego ok. 50 tys. mieszkańców. Dla Olsztyna II połowy XX wieku było ono zbyt szczupłe. Nowe dzielnice Olsztyna wyrosły na wschód i południowy-wschód od dawnej, przedwojennej granicy zwartej zabudowy miasta. Obrazuje to wyraźnie trzecia mapa miasta, z końca lat 60-tych.

Pojawiają się tam nowe szlaki komunikacyjne w postaci nowych ulic, obecnie: Dworcowej, Leonharda, Żołnierskiej, Kołobrzeskiej czy Towarowej. Powstają miedzy nimi nowe tereny pod zabudowę mieszkaniową, handlowo-usługową, czy przemysłowo-składową. Pojawiają się okazałe budowle nowego Olsztyna: Hotel Warmiński, filharmonia, OZOS "Stomil", szpital wojewódzki i szpital dziecięcy, OZGraf. Od początku lat 70-tych miasto rozwijało się w kierunku południowo-wschodnim. Spowodowane to było głównie tym, że Olsztyn od północy ogranicza zwarty kompleks lasów, dochodzących bezpośrednio do granic zainwestowania terenu. Stronę zachodnią zamykają trzy jeziora: Krzywe, Długie i Kortowskie. Obrzeże południowo-zachodnie stanowią zaś tereny niskie, nie nadające się pod zabudowę. Jedyną możliwością jest więc rozwój w kierunku południowo-wschodnim. Tereny tam położone przedstawiają pełną wartość dla osadnictwa. Pozwalają na dobre powiązanie komunikacyjne z istniejącym układem ulic, dworcem kolejowym i stwarzają możliwość lokalizacji przemysłu i powiązanie go z koleją. Niekorzystną stroną tych terenów jest ich położenie w obrębie innej zlewni niż reszta miasta, co powoduje potrzebę budowy osobnego systemu kanalizacji sanitarnej lub przepompowanie ścieków do istniejącego już układu. Przy wyborze terenów na południe od centrum pojawiły się także wątpliwości, czy przeznaczanie ich pod zabudowę nie będzie zbyt dużym "marnotrawstwem", gdyż są to grunty orne bardzo urodzajne III i IV klasy bonitacyjnej. W tamtym jednak czasie ważniejszy okazał się rozwój miasta niż wykorzystanie rolnicze tych terenów.

Ważne w rozwoju Olsztyna były lata 70-te, a w szczególności rok 1978. W tym właśnie roku odbywały się w Olsztynie centralne dożynki państwowe, co wiązało się z dodatkowymi możliwościami inwestycyjnymi miasta. Wtedy to zakończono budowę nowej ulicy, którą nazwano imieniem Alojzego Śliwy. Nowego kształtu nabrały ulice Zwycięstwa (obecnie Piłsudskiego), Towarowa i Pstrowskiego. Przebudowano ulice Niepodległości, z nowym mostem nad zmienionym brzegiem Łyny. Oddano też do użytku halę widowiskowo-sportową "Uranię" i stadion klubu sportowego "Stomil". Z pewnością ogólnopolskie dożynki, z udziałem najwyższych władz państwowych i wszystko co było z tym związane, miały wpływ na kształt późniejszego Olsztyna.

W połowie lat 70-tych opracowany w 1966 roku plan zagospodarowania przestrzennego uległ całkowitej dezaktualizacji. Olsztyn w 1975 roku osiągnął liczbę mieszkańców prognozowaną na 1980 rok, nastąpiło wyczerpanie terenów ustalonych planem, wraz z rezerwami przeznaczonymi zarówno dla mieszkalnictwa, jak i przemysłu i składu. Powstała pilna potrzeba sporządzenia nowego planu. W 1975 roku zatwierdzono plan ogólny o charakterze zastępczym, który nazwano "ekspertyzą możliwości rozwojowych miasta Olsztyna". Mapa z tej ekspertyzy pokazuje jak w przeciągu kilku lat Olsztyn się rozwinął i jak będzie wyglądał jego dalszy rozwój.

    Granice administracyjne miasta znacznie się wydłużyły. Miasto zyskało nowe tereny głównie na południu i na wschodzie. W granicach znalazły się również m.in. Jezioro Skanda i tereny wokół Jeziora Krzywego. W połowie lat 70-tych powstało duże osiedle mieszkaniowe Kormoran. Jednak nadal brakowało terenów mieszkaniowych. Zdecydowano wtedy o zlokalizowaniu tzw. "sypialni miejskich" na Nagórkach i Jarotach. W 1980 roku Olsztyn osiągnął 133 tys. mieszkańców i zajmował obszar 58 km2. Zatwierdzony w 1980 roku "Plan ogólny zagospodarowania przestrzennego miasta Olsztyna" wprowadził ład i porządek w mieście. Mapa z końca lat osiemdziesiątych obrazuje podział miasta na poszczególne jednostki planistyczne.

Główne obszary zwartej zabudowy są w centralnej części miasta oraz na osiedlach peryferyjnych. Tereny przemysłowo-składowe znajdują się w części wschodniej w pobliżu fabryki "Stomilu" i terenów kolejowych. W 1990 roku Olsztyn przekroczył 163 tys. mieszkańców.

         Do 1999 roku do Olsztyna przyłączono kolejne tereny m.in. wieś Gutkowo i Redykajny, i miasto osiągnęło 87,9 km² powierzchni. Do dnia dzisiejszego wielkość ta nie uległa już zmianie. Liczba mieszkańców na koniec 2002 roku wyniosła 175 tys. Ostatnia mapa z 1999 roku prezentuje stan obecny miasta w granicach administracyjnych.
        Olsztyn ma niezwykle złożoną strukturę użytków. Zaledwie ponad 35% powierzchni miasta stanowią grunty zabudowane i zurbanizowane. Dużą cześć miasta zajmują użytki rolne - 25%, lasy - 22% oraz wody - 10%. Warto w tym miejscu nadmienić, że na każdego mieszkańca miasta, arytmetycznie przypada około 140 m² lasu i 44 m² powierzchni wody. Na terenie miasta znajduje się 11 jezior. Gdyby z nich utworzyć jedno, miałoby powierzchnie ok. 700 ha. W obrębie Olsztyna znajduje się wielki kompleks leśny - Las Miejski o łącznej powierzchni aż 1054 ha. To właśnie te dwa elementy: jeziora i lasy miały największy wpływ na oblicze współczesnego Olsztyna.
    Przyszły rozwój Olsztyna niewątpliwie będzie przebiegał w kierunkach już wcześniej wyznaczonych, a więc na południe i na wschód od miasta. Prawdopodobne jest, że w najbliższym dziesięcioleciu miasto pozyska tereny z sąsiednich gmin i tam wyznaczy nowe miejsca pod inwestycje. Szczególnie rozwijać się będą w mieście tereny osiedlowe, zarówno o niskiej, jak i wysokiej intensywności zabudowy. Główne obszary tej funkcji zlokalizowane będą na południe od osiedla Jaroty, w kierunku rzeki Łyny i Jeziora Bartążek. Pewną rezerwą pod funkcję mieszkaniową, mogą też być tereny na północ od osiedla Redykajny i na zachód od Gutkowa. Możliwe jest także, wchłonięcie przez miasto terenów osiedlowych gmin sąsiednich położonych blisko granic administracyjnych Olsztyna, jak chociażby w gminach Barczewo, Jonkowo, Purda, czy Dywity. Natomiast tereny z przeważającą funkcją przemysłowo-składową powinny rozwijać się w kierunku wschodnim, wzdłuż linii kolejowych i dróg. Dostępność komunikacyjna i uzbrojenie tych terenów będzie miała największy wpływ na ich wybór dla tej funkcji. Rozwój miasta może być także uwarunkowany od realizacji planowanej obwodnicy drogowej miasta i rozbudowy sieci infrastruktury technicznej.
    Podziękowania za pomoc i udostępnione materiały dla: mgr inż. arch. Jerzego Piekarskiego z Urzędu Miasta w Olsztynie Magdaleny Woszuk, Aleksandry Lewalskiej i Arkadiusza Świdra z KNGP