Uwaga! Pigułka gwałtu!

Wakacje to czas, w którym chętnie poznajemy nowych ludzi. Nie wiemy jednak jakie są ich zamiary i czy nie chcą nas wykorzystać. O tym, jak się przed tym ustrzec opowiada broszura o substancjach psychoaktywnych ułatwiających wykorzystanie seksualne, której współautorem jest pracownik UWM.

O substancjach psychoaktywnych ułatwiających wykorzystanie seksualne, jak się bronić przed tego typu zdarzeniami oraz co należy robić w przypadku podejrzenia popełnienia takiego przestępstwa rozmawiamy z dr. hab. Ireneuszem Sołtyszewskim (na zdj.), prof. UWM z Katedry Kryminologii i Kryminalistyki WPiA, współautorem broszury "Uwaga! Pigułka gwałtu."

- Panie Profesorze, w jakim celu powstała ta broszura i do kogo jest skierowana?
- Inspiracją do opracowania broszury poświęconej substancjom psychoaktywnym ułatwiającym wykorzystanie seksualne były między innymi rozmowy ze studentami, którzy sygnalizowali pojawienie się tych patologicznych zjawisk w swoim otoczeniu. Bezspornym faktem jest coraz większa popularność i dostępność różnorodnych środków psychoaktywnych w coraz szerszych kręgach społeczeństwa. Szczególnie dotyczy to miejsc imprez masowych, które stały się naturalnym miejscem detalicznego rozprowadzania „używek na każdą okazję". Z drugiej strony obserwuje się, że ofiary przemocy seksualnej są bardzo nieostrożne i zwykle cechuje je nieświadomość ostatecznych skutków postępowania. Po części jest to efekt młodego wieku pokrzywdzonych, u których brakuje niezbędnego krytycyzmu i doświadczenia życiowego, aby w porę przewidzieć rozwój sytuacji i zamiary potencjalnego sprawcy. Przemoc seksualna może mieć poważne skutki psychiczne, emocjonalne i fizyczne dla ofiary. Efekty te nie zawsze są łatwe do wyleczenia, ale można sobie z nimi poradzić dzięki odpowiedniej pomocy i wsparciu. Dlatego celem tej broszury jest wskazanie, co należy robić jak już doszło do takiego zdarzenia oraz co robić, aby nie stać się ofiarą przemocy seksualnej, w tym gwałtu. Należy podkreślić, że gwałt jest przestępstwem ściganym z urzędu.

- Jak często dokonywane są przestępstwa na tle seksualnym?
- Według statystyk policyjnych, w latach 2010-2019 zgłoszono 13 577 zgwałceń, przy wykrywalności sprawców tych przestępstw między 80,1 a 85,5 %. Warto zauważyć, że liczba zgłaszanych przestępstw zgwałcenia systematycznie maleje. Należy jednak podkreślić, że statystyki dotyczące przestępczości seksualnej nie oddają w pełni prawdziwego obrazu rzeczywistości, ponieważ nie uwzględniają „ciemnej liczby" przestępstw, które nie są ujawniane przez ofiary. Według statystyk zgłaszanych jest tylko 8% przestępstw. Jest wiele przyczyn takiego stanu rzeczy. Dominującym czynnikiem jest obawa przed zemstą ze strony sprawcy. Wynika to z tego, że prawie 80% sprawców jest wcześniej znanych ofierze. W drugiej kolejności jest to obawa przed stygmatyzacją swojego środowiska. Kolejnym problemem w oszacowaniu rzeczywistej skali zjawiska przemocy seksualnej, obok alkoholu, są substancje psychoaktywne umownie określane jako ,,pigułka gwałtu" (ang. date–rape drugs, acquaintance–rape drugs, drug-facilitated sexual assault). Substancje te pozwalają sprawcy na całkowite kontrolowanie stanu psychofizycznego potencjalnej ofiary, zaś po zgwałceniu ofiara nie jest w stanie w sposób wiarygodny opisać jego przebiegu, a tym bardziej wskazać sprawcę lub sprawców.

- Czy ofiarami są tylko kobiety?
- Z oficjalnych statystyk wynika, że niemal 100% ofiar gwałtów stanowią kobiety. Problemem może tu być jednak wspomniana tak zwana ciemna (nieznana) liczba przestępstw, która w przypadku zgwałconych mężczyzn może być znacznie zaniżona. Zgwałcenie mężczyzny nadal stanowi temat tabu, nie ma wystarczających badań w tym zakresie w Polsce. Z angielskich badań wynika, że tylko 3% dorosłych mężczyzn będących ofiarą przymusowych stosunków seksualnych zgłaszało ten fakt organom ścigania. Z danych międzynarodowych wynika, że liczba gwałtów z wykorzystaniem tzw. pigułki gwałtu rośnie. Natomiast w Polsce nie ma miarodajnych danych dotyczących tego zagadnienia. O skali problemu można jedynie zorientować się na podstawie przypadków opisanych w gazetach i wiadomościach internetowych, ekspertyz Instytutu Ekspertyz Sądowych w Krakowie i zakładów medycyny sądowej uniwersytetów medycznych wykonywanych na zlecenie organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości. Z tych ekspertyz wynika, że tylko w pojedynczych przypadkach ofiarami są mężczyźni, którzy byli głównie obiektem rabunku. W jednym przypadku doszło do zgonu w wyniku testowania działania ,,pigułki gwałtu" w gronie znajomych.

- Jakie substancje psychoaktywne są stosowane przez przestępców seksualnych?
- Lista środków możliwych do wykorzystywania w przestępstwach seksualnych jest bardzo długa. W części przypadków stwierdzono użycie tylko jednego środka np. kwasu gamma-hydroksymasłowego (GHB) lub pochodnych benzodiazepiny. W innych sytuacjach stosowano kombinacja różnych środków. Obserwowano np. przypadki podawania marihuany i haszyszu i wykorzystywanie ich właściwości odurzających, LSD i silnych środków halucynogennych, aby ofiara straciła świadomość oraz pyschostymulantów, które zwiększają oczekiwania i potrzeby seksualne. Alkohol etylowy wzmaga działanie tych środków. Najczęściej używane przez sprawców przestępstw na tle seksualnym w Polsce są benzodiazepiny, w tym w szczególności flunitrazepam, które działają depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy wywołując senność, dezorientację, utratę pamięci co do wcześniejszych zdarzeń, czyli amnezję, zawroty głowy i utratę przytomności. Z kolei kwas gamma-hydroksymasłowy (GHB) i jego pochodna GBL wywołują efekt odurzenia zbliżony w skutkach do działania alkoholu. Przedawkowanie tego środka może spowodować depresję oddechową, śpiączkę, a nawet śmierć. Użycie ketaminy - dość rzadkie w Polsce - powoduje halucynacje, zawroty głowy, nieracjonalne zachowanie i nudności. Podczas gwałtu ofiara może być świadoma tego, co się dzieje, ale nie jest w stanie się poruszać ani stawiać oporu. Ketamina może powodować również amnezję. U niektórych ofiar stwierdzono wzrost ciśnienia tętniczego a także ciśnienia śródczaszkowego, co w niektórych przypadkach może prowadzić do wylewu i uszkodzenia Centralnego Układu Nerwowego.

- W jaki sposób działa pigułka gwałtu?
- Trudno przewidzieć dokładne działanie pigułki gwałtu na konkretną osobę. Skutki mogą się różnić w zależności od rodzaju środka odurzającego, przyjętej dawki, wrażliwości danego człowieka oraz tego, czy podana substancja była zmieszana z alkoholem lub innymi substancjami psychoaktywnymi. Zdarza się, że ofiara przyjmując nadmierne ilości alkoholu lub narkotyków i sama wprowadza się w stan ułatwiający jej wykorzystanie seksualnie przez sprawcę. Środki odurzające stosowane w celu ułatwienia wykorzystania seksualnego są najczęściej dodawane do napoju potencjalnej ofiary. Zazwyczaj są one bezwonne, bezbarwne i pozbawione smaku. Wyjątkiem jest kwas gamma-hydroksymasłowego (GHB) posiadający gorzki smak, który może być jednak niewyczuwalny kiedy środek ten zostanie podany w napoju o wyrazistym i mocnym smaku. W ciągu 15-30 minut od czasu spożycia takiego środka mogą wystąpić takie objawy jak: zaburzenia orientacji, zwolnienie akcji serca, zawroty głowy, senność, niemożność racjonalnego osądu sytuacji, niepamięć wsteczna, zwiotczenie mięśni, utrata przytomności, nudności, zmniejszenie ciśnienia krwi i obniżony poziom zahamowania psychicznego. U niektórych ofiar występuje szczękościsk, potliwość, uczucie zimna oraz nietrzymanie moczu i stolca. Te efekty ulegają wzmocnieniu, jeśli przyjęciu leku towarzyszy alkohol, a dodatkowo powodują amnezję, co stanowi dodatkowy powód ich stosowania.

- Co powinna zrobić ofiara, jeśli podejrzewa, że taki środek został jej podany?
- Czas w przestępstwach na tle seksualnym jest elementem krytycznym. Im później zostanie zgłoszone przestępstwo i im dłużej trwają czynności wstępne, tym szanse na zabezpieczenie materiału dowodowego maleją. Należy zachować jak najwięcej dowodów związanych z tym zdarzeniem. Jeśli to możliwe to powstrzymać się przed oddawaniem moczu przed badaniem toksykologicznym, nie myć się oraz zabezpieczyć ubranie, które miało się na sobie w chwili zdarzenia. Wszystkie te dowody powinny zostać zabezpieczone przez policję i personel medyczny. Warto pamiętać, że wiele z substancji ułatwiających wykorzystanie seksualne szybko opuszcza organizm, co powoduje poważne trudności w ustaleniu, jaki środek został podany: szczególnie dotyczy to kwasu gamma-hydroksymasłowy (GHB), który wykrywany jest we krwi w okresie 6 – 8 godzin oraz 10 – 18 godzin w moczu od chwili zatrucia. Inne środki można wykryć maksymalnie do 72 godzin.

- Zatem jak się uchronić przed wykorzystaniem seksualnym?
- W pierwszej kolejności trzeba mieć na uwadze to, że miejsca publiczne - bary, puby, dyskoteki są miejscem nawiązania pierwszego kontaktu ofiary ze sprawcą gwałtu. W związku z powyższym z dużą rozwagą należy wybierać miejsca spotkań i zabaw. Należy stosować generalną zasadę: nie pozostawiać drinków bez nadzoru. Nie powinno się również przyjmować napojów od osób, których się nie zna. Należy również zwrócić uwagę na napoje o nietypowym smaku lub wyglądzie oraz pamiętać o fundamentalnej zasadzie, aby nie mieszać środków odurzających, leków i alkoholu. Ważne jest również, aby cały czas zwracać uwagę na znajomych, z którymi się przyszło na imprezę. Zasadą powinno być opuszczanie imprezy razem ze znajomymi. Jeśli wydaje się, że twój znajomy zachowuje się nieadekwatnie do faktycznie spożytej ilości alkoholu lub zachowuje się nietypowo należy zabrać go do bezpiecznego miejsca. Jeżeli symptomy wskazują, że osoba została odurzona należy natychmiast poszukać pomocy medycznej. Stopień znajomości i zażyłości może być zróżnicowany, ponieważ młodzież niekiedy na równi traktuje „znajomych" poznanych bardzo powierzchownie w Internecie ze znajomymi sprawdzonymi w realnych warunkach. Tak więc powinniśmy iść na imprezę ze sprawdzonymi znajomymi i godnymi zaufania.

Sylwia Zadworn