Śladami polskiej myśli kryminologicznej

Polscy kryminolodzy najczęściej cytują prace badawcze kryminologów amerykańskich. To się jednak wkrótce może zmienić, ponieważ pracownicy Katedry Kryminologii i Kryminalistyki UWM chcą zbadać historię polskiej myśli kryminologicznej. Kto wie, może jakieś zapiski znajdą u Mikołaja Kopernika?

Interdyscyplinarne Forum Doskonałości Naukowej. Konkurencyjność-Mierzalność-Innowacja. Umiędzynarodowienie dziedzictwa polskiej myśli kryminologicznej i zwiększenie rozpoznawalności jej osiągnięć to tytuł grantu przyznanego pracownikom Katedry Kryminologii i Kryminalistyki UWM przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego z programu Dialog. Kwota grantu to ok. 600 tys. zł. Jego kierownikiem jest prof. Wiesław Pływaczewski (na zdj. 2. z prawej), kierownik katedry, a wykonawcami: dr Maciej Duda (na zdj. 1. z lewej), dr Joanna Narodowska (na zdj.) oraz mgr Szymon Buczyński (na zdj. 1. z prawej), główny autor projektu. Ponadto kolejne stanowiska typu co-investigator (predoc lub postdoc) zostaną obsadzone w drodze otwartej, niedyskryminującej procedury konkursowej. O polskiej myśli kryminologicznej i o tym, jak będą wyglądać badania opowiadają dr Maciej Duda oraz mgr Szymon Buczyński.

– Czego dotyczy grant?

– Maciej Duda: Będziemy badać historię polskiej myśli kryminologicznej. Postaramy się dotrzeć do najstarszych publikacji, które mogą zawierać przejawy polskiej myśli kryminologicznej, czyli mniej więcej od końca XIX w. do czasów współczesnych. Kto wie, może uda nam się znaleźć coś wcześniej, np. u Andrzeja Frycza Modrzewskiego, Jana Zamoyskiego, może nawet i Mikołaja Kopernika. Ogólnie chodzi o dotarcie do pierwszych polskich publikacji, które podejmowały problematykę kryminologiczną, czyli tematy przestępstwa, przestępczości, przestępcy, ofiary i kontroli społecznej.

– Szymon Buczyński: U genezy projektu leży cel umiędzynarodowienia jego końcowych rezultatów i twórczy, a nie odtwórczy udział w międzynarodowym dyskursie naukowym. Właśnie dlatego powstanie cykl publikacji skierowanych bezpośrednio zarówno do zagranicznych ośrodków naukowych jak i ich otoczenia społecznego. Doskonałość naukowa, tak istotna z perspektywy obserwowanych rewolucyjnych zmian w szkolnictwie wyższym, jest możliwa do osiągnięcia tylko w systemie otwartym, we współpracy międzynarodowej, w relacjach interdyscyplinarnych i międzypokoleniowych.

– Co ma wspólnego Kopernik z kryminologią?

– MD: Polska myśl kryminologiczna to nie są tylko publikacje polskich kryminologów. Kryminologia jest nauką dosyć młodą, istniejącą ok. 150 lat, ale o takich problemach, jak przestępstwo, kara, sprawiedliwość mówiono zawsze. Tym zajmowali się lekarze, pedagodzy, socjolodzy, karniści, dlatego mamy nadzieję, że uda nam się znaleźć takie perełki.

– SB: Stoimy na barkach gigantów, ludzi, którzy zdefiniowali punkt naszego startu, badaczy, o których dorobku niejednokrotnie wiemy równie mało jak o nich samych. Debata o tym jest zarazem hołdem dla minionych pokoleń jak i spłatą długu wobec tych, których rozważania, przemyślenia i spory wyznaczały kierunek rozwoju dyscyplin. Wreszcie „może też przeglądając się w zwierciadle dziejów, lepiej zobaczymy się sami?”. Myśl kryminologiczną autorzy projektu definiują, jako zbiór refleksji i koncepcji naukowych odnoszących się do negatywnych, patologicznych zachowań i zjawisk społecznych. Jest ona istotnym składnikiem myśli społecznej. Przed wykrystalizowaniem się kryminologii jako odrębnej nauki rozważania dotyczące przestępczości, przestępstwa, przestępcy, ofiary przestępstwa i kontroli przestępczości stanowiły przedmiot dociekań przedstawicieli innych dziedzin i dyscyplin naukowych.

– W jaki sposób i gdzie będą prowadzone badania?

MD: Początki myśli kryminologicznej, jak wspomniałem, datujemy na koniec XIX i początek XX w. Polska wówczas znajdowała się pod zaborami, a obecne granice kraju są inne. Z tego względu materiałów poszukiwać będziemy w bibliotekach największych uniwersytetów w Polsce: w Warszawie, Krakowie, Poznaniu, Wrocławiu, Łodzi, Toruniu, Gdańsku i Lublinie, a także za granicą. Naszymi zagranicznymi partnerami są: Uniwersytet im. Iwana Franki we Lwowie na Ukrainie oraz Uniwersytet Wileński na Litwie. Materiały będziemy zbierać także w Wiedniu. W pierwszym półroczu planujemy zebrać materiał źródłowy. Z dr Joanną Narodowską byliśmy już we Lwowie na rozpoznaniu terenu badawczego i mamy potwierdzenie, że polskojęzyczne publikacje na interesujący nas temat znajdują się tam na pewno. W drugim etapie przeanalizujemy zebrany materiał, aby w końcowej fazie grantu upowszechnić i opublikować nasze wyniki. Zorganizujemy międzynarodową konferencję naukową, a także będziemy prezentować wyniki naszych badań na największych konferencjach zagranicznych, czyli podczas zjazdu Amerykańskiego Stowarzyszenia Kryminologicznego oraz zjazdu Europejskiego Stowarzyszenia Kryminologicznego. Oprócz tego ukaże się monografia, której tytuł roboczy brzmi Dzieje polskiej kryminologii, stan badań w stulecie niepodległości oraz Leksykon polskiej myśli kryminologicznej. Chcemy wydać również dwie książki anglojęzyczne: Encyclopedia of Polish criminology oraz Two hundred years of Polish criminology. Z pewnością pojawią się także artykuły w najwyżej punktowanych czasopismach naukowych.

– SB: Odnalezienie dorobku, jego selekcja i digitalizacja stanowić będzie pierwszy etap projektu. Drugi etap badań będzie polegał na dokonaniu interpretacji, syntezy i krytycznej oceny zgromadzonych materiałów źródłowych. W trzecim etapie nastąpi upowszechnienie i umiędzynarodowienie dorobku polskiej myśli kryminologicznej. Uzyskany w toku badań i szeroko udostępniony materiał źródłowy będzie również mógł służyć jako materiał wyjściowy do dalszych badań pracownikom naukowym, doktorantom i studentom, podnosząc tym samym poziom polskiej nauki.

– Dlaczego te badania są tak istotne?

– MD: Ponieważ myśl kryminologiczna jest elementem polskiej kultury. To dziedzictwo kulturowe, które nie jest do końca poznane. Współcześnie cytujemy przede wszystkim kryminologów amerykańskich. Na rynku wydawniczym dominują opracowania anglojęzycznie. Nie przytacza się i nie omawia poglądów polskich kryminologów. To błąd, gdyż Polska także ma istotne osiągnięcia w myśli kryminologicznej. Jednym z naszych celów jest utworzenie cyfrowej biblioteki kryminologicznej. Obecnie większość osób korzysta już z wersji zdigitalizowanej, więc przewidujemy również przeniesienie najstarszych materiałów już w formie pdf na uczelniany serwer, z którego będą mogli korzystać kryminolodzy, wykładowcy akademiccy, a także studenci np. podczas pisania prac dyplomowych.

– SB: Otrzymane wyniki umożliwią promocję polskiej myśli kryminologicznej oraz pozwolą na podkreślenie jej miejsca i znaczenia w europejskiej i światowej debacie na temat przestępczości. Inicjatywa ta otwiera drogę do utworzenia międzywydziałowej i międzyuczelnianej wyspy doskonałości naukowej opartej na szkole ekokryminologicznej. Zgromadzenie, zdigitalizowanie, usystematyzowanie, opisanie, upowszechnienie i umiędzynarodowienie dorobku polskiej kryminologii może być, w ocenie zespołu, bodźcem rozwojowym polskich nauk społecznych i humanistycznych. Powstanie także Forum Doskonałości Naukowej, platforma do pozyskiwania kolejnych grantów inicjująca i wspierająca działania organizacyjne na rzecz badań interdyscyplinarnych o charakterze międzynarodowym.

– Czy ktoś wcześniej próbował podjąć takie badania?

– MD: Można wprawdzie odnaleźć artykuły na ten temat, ale dotyczą one jedynie pojedynczych twórców polskiej myśli kryminologicznej lub wybranych ośrodków naukowych. Nasze badania mają natomiast charakter holistyczny. Ich efektem będzie zebranie, zdigitalizowanie i zsyntetyzowanie dorobku polskiej kryminologii poczynając od jej początków.

Sylwia Zadworna

Grant „Interdyscyplinarne forum doskonałości naukowej, konkurencyjność, mierzalność, innowacje, umiędzynarodowienie dziedzictwa polskiej myśli kryminologiczne i zwiększenie rozpoznawalności osiągnięć” rozpoczął się w styczniu 2020 r. i potrwa 2 lata. Jego liderem jest UWM, a partnerami Polskie Towarzystwo Kryminologiczne, Polskie Towarzystwo Historyczne, Polskie Towarzystwo Archiwistyczne i Stowarzyszenie Wspólnota Polska.

"Projekt finansowany w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” w latach 2020/2021".