Laboratorium Regionów - żeby Warmia była Warmią

Na zdj. od lewej: dr inż. arch. kraj. Marta Akincza i dr inż. arch. Wiesława Gadomska
Jak pogodzić to, co historyczne i zabytkowe z nowoczesnością, aby to, co stare, było przyjemne, ładne i wygodne? Na to pytanie ma dać odpowiedź projekt Laboratorium Regionów, w którym biorą udział naukowcy z UWM.

Laboratorium Regionów to nazwa projektu, który od czerwca 2021 r. realizuje Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki. Jego partnerami w tym przedsięwzięciu są: Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej i Katedra Architektury Krajobrazu Uniwersytetu Warmińsko- Mazurskiego. Misją Laboratorium Regionów jest ochrona integralności architektonicznej i urbanistycznej oraz tożsamości regionów, a głównym zadaniem - zwiększanie świadomości i wiedzy na temat dziedzictwa architektonicznego i urbanistycznego Polski, rozumianego jako jej dziedzictwo kulturowe.

- Architektura i układy urbanistyczne Prus Wschodnich, czyli dzisiejszej Warmii, Mazur i Powiśla dość znacząco różnią się od Mazowsza czy Podlasia. Nowi mieszkańcy zastałego ładu nie uznawali za swe dziedzictwo i traktowali go co najmniej bez poszanowania. Skutek jest taki, że już straciliśmy wiele bezcennych zabytków architektury i urbanistki i wiele na skutek różnych przekształceń zatraciło swój zabytkowy lub historyczny charakter – wyjaśnia dr inż. arch. kraj. Marta Akincza z Katedry Architektury Krajobrazu. Oprócz niej z UWM do laboratorium przystąpiła jeszcze dr inż. arch. Wiesława Gadomska - też z Katedry Architektury Krajobrazu.

Na początek - w sierpniu i wrześniu „załoga” Laboratorium Regionów wybrała się do 2 landów w Niemczech, aby zobaczyć, jak nasi sąsiedzi radzą sobie z zachowaniem zabytków i ich adaptacją do współczesnych potrzeb. Pierwszym landem, który odwiedzili naukowcy była Północna Nadrenia-Westfalia, a w niej miasteczka Kempen, Straelen, Hallenberg. Potem odwiedzili Parchim, Grabow i Güstrow w Meklemburgii-Pomorzu Przednim. Dlaczego właśnie tam?

- Miasteczka w Północnej Nadrenii-Westfalii to bardzo dobre przykłady dbałości o zabytki i ich adaptacji do współczesnych potrzeb. To nie są muzea - to miasta, w których normalnie żyją ludzie. Natomiast miasta w Meklemburgii odwiedziliśmy dlatego, ponieważ ten region jest podobny do naszego. Interesowało nas, jak mieszkańcy adaptują je do współczesności – wyjaśnia dr Akincza.

Dlatego też laboratorium ma partnerów niemieckich - Fundację Dom Gerharta Hauptmanna, Krajowy Urząd Ochrony Zabytków w Meklemburgii-Pomorzu Przednim i Ambasadę RP w Berlinie. To te instytucje wskazały załodze laboratorium dokąd ma jechać, pomogły zorganizować wyjazdy i spotkania. Eksperci spotkali się z przedstawicielami lokalnych struktur samorządowych, pracownikami wydziałów planowania, architektami i instytucjami kultury zaangażowanymi w edukację na temat historii rozwoju architektonicznego i urbanistycznego miasteczek. Zapoznali się z: koncepcjami tworzenia nowej architektury w kontekście historycznym, projektami odbudowy i rewitalizacji miasteczek niemieckich, sposobami godzenia planowania przestrzennego z dziedzictwem architektonicznym i urbanistycznym. Rozmawiali także ze zwykłymi mieszkańcami. Ci dla projektu są bardzo ważni, bo przecież chodzi w nim o to, aby miasta miały swój charakter, ale też, aby były przyjazne dla mieszkańców, a nie tylko turystów.

Wyjazd do Niemiec był bardzo pouczający.

- Niemcy wyznają zasadę, że miasta mają żyć i przetrwać dla przyszłych pokoleń. Ich stosunek do zabytków jest mniej rygorystyczny, niż u nas. Mają np. katalogi materiałów i detali architektonicznych dopuszczonych do stosowania w danej miejscowości, z których inwestor może wybierać. Jeśli wybierze droższe, ale w duchu oryginału – to miasta zwracają mu różnicę nadpłaconą nad cenę katalogowych detali. Jednocześnie w Niemczech można np. wpisać na listę zabytków chronionych panoramę miasta – opowiada dr Akincza.

Efektem wyjazdu i prac badawczych będzie narzędziownik, czyli poradnik dla mieszkańców oraz samorządów polskich regionów, odpowiedzialnych za krajobraz kulturowy. W praktyczny i funkcjonalny sposób będzie pokazywać, jak bez psucia i likwidowania adaptować zabytki do nowych funkcji. Pierwszym polskim regionem objętym programem Laboratorium Regionów są Warmia i Mazury, a dokładniej 2 warmińskie miasta – Barczewo i Reszel.

Projekt realizowany jest z programu Kultura Inspirująca finansowanego przez Ministerstwo Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu i potrwa do końca czerwca 2022 r.

Na zdj. od lewej: dr inż. arch. kraj. Marta Akincza i dr inż. arch. Wiesława Gadomska Wydziale Planowanie Urzędu Miasta Parchim.

Lech Kryszałowicz