Jak chronić dziedzictwo kulturowe?

Zmień rozmiar tekstu

Tylko 7% zabytków nieruchomych województwa warmińsko-mazurskiego nie wymaga remontu. Jak chronić dziedzictwo kulturowe Warmii i Mazur zastanawiali się uczestnicy konferencji naukowej, która odbyła się 22 lutego w siedzibie Wydziału Humanistycznego UWM.

Jej organizatorami byli prof. Ryszard J. Górecki - rektor Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Artur Chojecki - wojewoda warmińsko-mazurski, Gustaw Marek Brzezin - marszałek województwa warmińsko-mazurskiego oraz abp Józef Górzyński - metropolita warmiński.

- Celem tej konferencji jest opracowanie programu ochrony zabytków oraz kultury niematerialnej w naszym regionie. Dlatego przedstawimy na niej posiadane zasoby, zagrożenia, na które są narażone, potrzeby konserwatorskie i pokażemy możliwości ich finansowania – powiedział prof. Ryszard Górecki otwierając konferencje.

- Uważam, że dziedzictwo kulturowe jest cennym, lecz nie dosyć wykorzystanym czynnikiem, który przekłada się nie tylko na potencjał kulturalny regionu, ale także na potencjał gospodarczy. Przyczynia się ono bowiem do rozwoju turystyki - zauważył Artur Chojecki, wojewoda warmińsko-mazurski.

- W poprzednim okresie finasowania na odnowę zabytków w naszym regionie z programów europejskich było 300 mln zł. W tej perspektywie do dyspozycji jest 100 mln zł. Trudniej będzie zdobyć te pieniądze. Powinniśmy sięgnąć po zadania ponadregionalne. Jednym z pierwszych powinien być remont pałacu w Sztynorcie - zaproponował Gustaw Marek Brzezin, marszałek województwa.

Ks. dr Jacek Jezierski, bp elbląski zwrócił uwagę na to, że mamy w regionie wiele zabytków architektury gotyckiej i są to głównie kościoły. Wiele z nich należy do małych parafii. Ich remonty wymagają wkładu własnego, którego wspólnoty parafialne nie są w stanie zebrać. Potrzebujemy nowych rozwiązań w tej kwestii - apelował.

Prof. Stanisław Achremczyk z Instytutu Historii i Stosunków Międzynarodowych mówił o dziedzictwie historycznym Warmii i Mazur i jego specyfice - odrębnej w każdej z tych krain. Upomniał się w swoim referacie m.in. o małe wiejskie kościoły, o ochronę baroku na Warmii, bo to on cechował polski okres w jej historii. Przypomniał, że zabytki to także często opuszczone dworce kolejowe, wiatraki. Przypomniał kilka kluczowych postaci: bp. Hozjusza, Dantyszka, Kromera, Krasickiego. Zaproponował, aby nazwać Bibliotekę Uniwersytecką imieniem Wojciecha Kętrzyńskiego i wydać dzieła wszystkie bp. Ignacego Krasickiego, znanego bajkopisarza i satyryka.

- Krasicki był także przenikliwym publicystą, a jego krytyczne myśli dotyczące Polaków są aktualne do dzisiaj – zauważył prof. Achremczyk.

Dr Iwona Liżewska, kierowniczka Oddziału Terenowego Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Olsztynie unaoczniła uczestnikom konferencji, z jakiego rodzaju zabytkami nieruchomymi mamy do czynienia w regionie. Okazuje się, że zabytek to nie tylko budynek czy przedmiot. To także krajobraz osadniczy miejski i wiejski. Wiejski krajobraz to krajobraz dworski lub wsi chłopskiej, o zabudowie drewnianej lub murowanej. Krajobraz dworski może obejmować sam dwór, ale też całe założenie, czyli dwór lub pałac z parkiem i zabudową folwarczną, np. Drogosze. Osobną kategorią jest krajobraz obronny, np. zamek, twierdza, np. Boyen lub założenie obronne, np. kościół św. Jerzego w Kętrzynie. Nie można tu także pominąć alei przydrożnych, które są typowe dla naszego regionu.

Do krajobrazu miejskiego zaliczamy budynki mieszkalne i użyteczności publicznej - szkoły, dworce, gospody, spichlerze, wieże wodne a także parki miejskie, np. w Reszlu. Zaliczają się do nich także skanseny miejskie, np. odresturowane kamieniczki na murach obronnych w Dobrym Mieście. Mamy także chroniony krajobraz sakralny, np. wzgórze katedralne we Fromborku, sanktuaria pielgrzymkowe, np. Stoczek Klasztorny. Częścią tego krajobrazu są kościoły: katolickie, protestanckie powstałe z przekształconych katolickich i protestanckie od początku. Do tej kategorii zaliczają się jeszcze kapliczki i krzyże przydrożne. Chronionym krajobrazem są także cmentarze: przykościelne, odrębne i ewangelickie, które istniały przy każdej wsi, a nie parafii, w odróżnieniu do katolickich. W naszym regionie, chociaż typowo rolniczym, mamy także ciekawe przykłady krajobrazu technicznego. Najwartościowszymi jego przykładami są kanały Elbląski i Mazurski.

Najdobitniej, dlaczego usilnie powinniśmy troszczyć się o zabytki powiedziała Małgorzata Przybyszewska-Koźbiel - kierownik Wydziału ds. Inspekcji Zabytków Nieruchomych i Ruchomych Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Olsztynie.

Rejestr zabytków nieruchomych województwa liczy 5676 pozycji.

- Nie wymaga napraw 7% zasobu naszych zabytków. Drobnych napraw - 27% zasobu. Remont zabezpieczający przydałby się 16%. Remont kapitalny powinien objąć 12% zasobu. Niestety - ok. 3% już nie istnieje - wyliczyła.

Dlaczego nasze zabytki są w tak złym stanie?

- To skutek wieloletnich zaniedbań. Wiele z nich ostatnie poważne remonty przechodziło w XIX w. lub po I wojnie światowej. Na te zaniedbania nakładają się skutki wilgotnego klimatu oraz grzyby i owady toczące drewno i obrazy - wyjaśniała Barbara Kulczyńska-Nowak, konserwator dzieł sztuki, która restaurowała największy na Warmii i Mazurach ołtarz w Świętej Lipce.

Dariusz Barton – wojewódzki konserwator zabytków przyznał, że jego urząd na wspieranie remontów zabytków ma średnio 500 tys. zł rocznie. To kropla w morzu potrzeb. Pokazał jednak, że gminy - właściciele wielu zabytków - znajdują sposoby jak je odnawiać. Czynią to dając wkład do funduszu remontowego tym wspólnotom, w których są udziałowcami, np. w Kętrzynie, Ełku, Elblągu, Olsztynku i Olsztynie.

Na jakie pieniądze jeszcze mogą liczyć posiadacze zabytków oraz jak i skąd można je zdobyć referował Zbigniew Cieciuch, dyrektor Departamentu Europejskiego Funduszu Regionalnego Urzędu Marszałkowskiego w Olsztynie.

Dyskusja, która rozgorzała na zakończenie konferencji trwała niemal godzinę. Jej uczestnicy poruszyli wiele wątków. Ks. Tomasz Garwoliński, dyrektor biblioteki Hosianum przypomniał, że zabytki to także stare księgi, prof. Benedykt Błoński, dziekan Wydziału Sztuki, że to także muzyka, a dr Izabela Lewandowska z Wydziału Humanistycznego, że to również gwara warmińska. Sławomir Sobotka ze stowarzyszenia „Sadyba” zauważył, że nawet przy braku pieniędzy na rzecz ochrony zabytków wiele mogą zrobić wolontariusze. Potwierdziła to Ewa Hopfer ze stowarzyszenia „Pojezierze”. Grzegorz Gawaro, doktorant z Wydziału Geodezji Inżynierii Przestrzennej i Budownictwa zaproponował, żeby zrobić elektroniczną dokumentację zabytków w systemie 3D. Gdy się pojawią pieniądze, dokumentacja posłuży do ich odtwarzania. Proboszcz parafii grekokatolickiej z Górowa Iławeckiego uświadamiał zebranych, że w regionie są także zabytkowe ikony, które przyjechały wraz z Ukraińcami wysiedlonymi z Bieszczad. Z kolei ks. Andrzej Lesiński, proboszcz parafii św. Jakuba w Olsztynie zaapelował, aby minister finansów zniósł 23-procentowy VAT przy rekonstrukcji zabytków.

Głosów w dyskusji było znacznie więcej i to różnorodnych. Prof. Ryszard Górecki podsumowując konferencję zapowiedział wystąpienie do ministra finansów w sprawie zniesienia VAT-u od zabytków oraz do ministra kultury o wspieranie działań na rzecz ochrony zabytków w naszym regionie. Wezwał dziekanów wydziałów Sztuki, Humanistycznego i Nauk Społecznych do utworzenia zespołu do spraw dziedzictwa historycznego Warmii i Mazur w celu łatwiejszego aplikowania o granty z programów unijnych przezaczonych na ochronę zabytków.

Konferencja zgromadziła ok. 300 osób – wielu księży 3 wyznań, wójtów i burmistrzów, radnych a także działaczy społecznych.

Na zdj.: pałac w Lężanach - przykład zabytku zadbanego.

Lech Kryszałowicz

W woj. warmińsko-mazurskim jest 5676 obiektów zabytkowych niematerialnych, w tym budynków mieszkalnych – 1921, kościołów – 898, cmentarzy - 524, zieleni (aleje/drzewa/parki) - 426, zamków (pałace/dwory) - 314, użyteczności publicznej (szkoły/szpitale/ratusze/dworce) - 293, baszt/murów - 128, założeń dworskich/pałacowo-parkowych - 119, układów urbanistycznych/ruralistycznych - 67, ruin/fragmentów piwnic - 37, wiaduktów/mostów/schronów: 26, zespołów koszarowych - 7, innych (ogrodzenia/bramy/pomniki) - 398.

w kategorii